Το μονοπώλιο είναι ένα ισχυρό πράγμα, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για οικονομικές ιδέες. Εάν οι οικονομολόγοι θέλουν να λύσουν τα προβλήματα που ενδιαφέρουν τους ανθρώπους, πρέπει να σταματήσουν να αντιμετωπίζουν την παραγωγή ως εκ των υστέρων σκέψη και να αποδεχτούν –όπως όλες οι άλλες φυσικές και κοινωνικές επιστήμες– ότι οι θεωρίες της ισορροπίας είναι ένα παρήγορο λείψανο του δέκατου ένατου αιώνα.
Σε έναν αξιοσημείωτο κατάλογο φρίκης για τους New York Times , ο δημοσιογράφος Ben Casselman περιγράφει λεπτομερώς τις «κεντρικές αρχές» της κυρίαρχης οικονομίας που έχουν ξεφύγει από την πολιτική εύνοια: ελεύθερο εμπόριο, ανοιχτά σύνορα, φόρος άνθρακα, δημοσιονομική λιτότητα. Καλύπτοντας την πρόσφατη ετήσια συνάντηση της Αμερικανικής Οικονομικής Ένωσης στο Σαν Φρανσίσκο, ο Casselman σημειώνει τα προβλήματα που δεν έχουν λύσει οι οικονομολόγοι: αποβιομηχάνιση, το κραχ του 2008 και η επακόλουθη ύφεση, η μακροπρόθεσμη επιβράδυνση της ανάπτυξης. Και επισημαίνει τις μεγαλύτερες αποτυχίες προβλέψεών τους: τη χρηματοπιστωτική κρίση 2007-09, το σοκ τιμών 2021-22 και τον παροδικό χαρακτήρα του επακόλουθου πληθωρισμού, ο οποίος μέχρι στιγμής έχει υποχωρήσει χωρίς να προκαλέσει ύφεση.
Με αξιοθαύμαστη αυτοσυγκράτηση, ο Casselman αναφέρει την άποψη του Jason Furman ότι οι οικονομολόγοι πρέπει να «κάνουν καλύτερη δουλειά … κατανοώντας τα προβλήματα για τα οποία ενδιαφέρονται οι άνθρωποι» και την παρατήρηση του Glenn Hubbard ότι πάρα πολλοί στον τομέα ήταν «απορροφητικοί και αναίσθητοι» σχετικά με τέτοια ανησυχίες.
Φυσικά, υπάρχουν οικονομολόγοι που έχουν ασπαστεί αντίθετες ιδέες για τους δασμούς και την ανάπτυξη, την οικονομική απάτη και τις κρίσεις, τις ρίζες της αποβιομηχάνισης στη δεκαετία του 1980, τη βιομηχανική και περιβαλλοντική πολιτική και το χρήμα, τα ελλείμματα και το χρέος. Αλλά όταν αυτοί οι ειδικοί παρευρίσκονται στις συναντήσεις – που ελέγχονται αυστηρά από το mainstream ρευμα – παραγκωνίζονται σε μικρά δωμάτια σε δορυφορικά ξενοδοχεία. Κανένα σφάλμα δεν μπορεί να φέρει σε δύσκολη θέση τους «κορυφαίους» οικονομολόγους να εγκαταλείψουν τις πρώτες θέσεις τους.
Η λαβή του συμβατικού είναι βαθιά ριζωμένη σε θεσμικά πρότυπα. Για να είσαι «κορυφαίος» οικονομολόγος απαιτεί θητεία σε ένα «κορυφαίο» τμήμα οικονομικών επιστημών, το οποίο με τη σειρά του απαιτεί δημοσίευση σε ένα «κορυφαίο» περιοδικό – ένα μάτι της βελόνας που ελέγχεται αυστηρά από τους ορθόδοξους. Ο μόνος άλλος δρόμος για το επαγγελματικό κύρος είναι ένας διορισμός σε μια θέση υψηλού επιπέδου στον Λευκό Οίκο, στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ, στο Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ ή ίσως στο Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Οι ετερόδοξοι μελετητές είναι διασκορπισμένοι, τα τμήματα τους υποχρηματοδοτούνται και έχουν χαμηλή κατάταξη. Το να έχουν μια συνεκτική αντίθετη άποψη –ιδιαίτερα αυτή που ήταν σωστή επί της ουσίας– τους αποκλείει από το είδος της συνάντησης που παρατήρησε ο Casselman.
Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν εξηγεί γιατί το ιστορικό των επικρατέστερων είναι τόσο φτωχό και γιατί αποδίδει άθλιες, και συχνά πολιτικά αδύνατες, πολιτικές. Σχετικά με το θέμα του πληθωρισμού, η πρώην πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Συμβούλων Christina Romer παρατήρησε: «Καθόμαστε όλοι εδώ πάνω προσπαθώντας να διαγνώσουμε τι πήγε στραβά». Το σχόλιό της θα μπορούσε να είχε εφαρμοστεί σε κάθε θέμα του καταλόγου του Casselman.
Ο Όρεν Κας, ένας ταλαντούχος συντηρητικός που λειτούργησε ως αλουμινόχαρτο στους σε μεγάλο βαθμό μετριοπαθείς και φιλελεύθερους οικονομολόγους που συγκεντρώθηκαν στο Σαν Φρανσίσκο, κάνει κάτι όταν προτείνει ότι « όλα ήταν λάθος». Ο Cass δικαίως ονομάζει τη θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος ως ένα από τα σημαντικότερα λάθη του κλάδου, αν και απέχει πολύ από το να είναι «το πιο βασικό λάθος» και δεν λειτουργεί «εξαιρετικά στην τάξη», όπως ισχυρίζεται.
Μια άσκηση σε χαρτί χωρίς εφαρμογή στην πραγματικότητα, συγκριτικό πλεονέκτημα επινοήθηκε από τον βρετανό χρηματιστή των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα David Ricardo για να προωθήσει και να δικαιολογήσει μια πολιτική ελεύθερων συναλλαγών που ήδη υποστήριζε. Η θεωρία του Ρικάρντο εξυπηρετούσε το εθνικό συμφέρον – το ελεύθερο εμπόριο ωφέλησε την κυρίαρχη οικονομική δύναμη, που ήταν η Βρετανία – και την ανερχόμενη εμπορική-βιομηχανική τάξη. Στην Αμερική εκείνη την εποχή, το ελεύθερο εμπόριο ήταν η πολιτική των φυτευτών και των αγροτών. Κράτησε σταθερά μόνο στα μέσα του εικοστού αιώνα, όταν οι ΗΠΑ αντικατέστησαν τη Βρετανία ως την κορυφαία βιομηχανική οικονομία του κόσμου. Πριν από αυτό, η εμπορική προστασία ήταν «το αμερικανικό σύστημα» – παράλληλο στη Γερμανία και ευρέως μιμούμενο στην Ασία.
Μια βαθύτερη εξήγηση μπορεί να ενοχλήσει ακόμη και τον Cass. Οι οικονομολόγοι αντλούν τις θεωρίες τους από την παραβολή της ανταλλαγής και την υπόθεση ότι οι αγορές είναι ο βασικός οικονομικός θεσμός. Αυτό τους δίνει τη δυνατότητα να αντιμετωπίζουν την παραγωγή ως εκ των υστέρων – οργανωμένη σε ψευδο-αγορές εργασίας, κεφαλαίου, τεχνολογίας και ούτω καθεξής – και να προσκολλώνται σε μια ψευδαίσθηση ισορροπίας. Η παρήγορη ιδέα που στηρίζει τα μοντέλα των οικονομολόγων είναι ότι – εκτός από όλα τα προβλήματα, όπως το μονοπώλιο – οι αγορές σε κάποιο ιδανικό περιβάλλον θα τακτοποιήσουν τα πράγματα.
Σε κάθε άλλο πεδίο της ανθρώπινης γνώσης, οι θεωρίες της ισορροπίας ξεθώριασαν μετά τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, όταν η εξέλιξη και η θερμοδυναμική άρχισαν να κυριαρχούν στην επιστημονική σκέψη. Οι κυρίαρχοι οικονομολόγοι είναι οι μοναχικοί κρατούμενοι, προτιμώντας τις ασήμαντες αλήθειες των αυτοτελών μαθηματικών μοντέλων από την ενασχόληση με τον πραγματικό κόσμο.
Μια θερμοδυναμική άποψη κατανοεί ότι η παραγωγή, όχι η ανταλλαγή, είναι πρωταρχική. Χωρίς παραγωγή, δεν υπάρχει τίποτα για ανταλλαγή. Η απόκτηση και η κινητοποίηση των πόρων που απαιτούνται για την παραγωγή απαιτεί πάγιες επενδύσεις, που πραγματοποιούνται από τους οργανισμούς με την ελπίδα του κέρδους. Όλες αυτές οι επενδύσεις είναι αβέβαιες. Και κάθε δραστηριότητα πρέπει να ρυθμίζεται – όπως ακριβώς η αρτηριακή σας πίεση ή η θερμοκρασία στον κινητήρα του αυτοκινήτου σας.
Δεν υπάρχει εξελιγμένη αγορά – στην πραγματικότητα, αγορά – χωρίς κυβέρνηση, και δεν υπάρχει κυβέρνηση χωρίς σύνορα και σύνορα για να καθορίσει τη δικαιοδοσία της. Αυτός είναι και μόνο ο λόγος που η παγκοσμιοποίηση έμελλε να καταλήξει σε χάος.
Δεν είναι δύσκολο να προσαρμόσει κανείς τη σκέψη του σε αυτό το καθιερωμένο παράδειγμα, με το οποίο κάθε άλλος κλάδος των φυσικών και κοινωνικών επιστημών αντιμετώπισε πολύ καιρό πριν. Πολλά ζητήματα πολιτικής – εμπόριο, ανισότητα, ενέργεια, επιτόκια και προεξοφλητικά επιτόκια, ελλείμματα και χρέος, μονοπωλιακή εξουσία – έρχονται στο επίκεντρο. Αλλά δεν μπορεί κανείς να περιμένει πρόοδο όσο μια απαρχαιωμένη σχολή σκέψης μονοπωλεί τους πόρους που στηρίζουν τα πανεπιστήμια, τα περιοδικά, τις προωθητικές ενέργειες, τα ερευνητικά κονδύλια – και τις κορυφαίες θέσεις στις ετήσιες οικονομικές συναντήσεις.