Δεκάδες κορυφαίοι οικονομολόγοι και επαγγελματίες συγκεντρώθηκαν στο Βερολίνο στα τέλη Μαΐου για μια σύνοδο κορυφής που διοργάνωσε το Φόρουμ για μια Νέα Οικονομία. Είναι αξιοσημείωτο ότι η σύνοδος κορυφής οδήγησε σε κάτι που μοιάζει με μια νέα αντίληψη που μπορεί να αντικαταστήσει την επί δεκαετίες βασιλεία της νεοφιλελεύθερης ορθοδοξίας.
Οι αλλαγές παραδειγμάτων στην κυρίαρχη οικονομική σκέψη συνήθως συνοδεύουν κρίσεις που απαιτούν νέες απαντήσεις, όπως συνέβη μετά τον στασιμοπληθωρισμό – χαμηλή ανάπτυξη και υψηλό πληθωρισμό – που κατέλαβε τις προηγμένες οικονομίες τη δεκαετία του 1970. Και μπορεί να συμβαίνει ξανά, καθώς οι φιλελεύθερες δημοκρατίες αντιμετώπισαν ένα κύμα λαϊκής δυσπιστίας για την ικανότητά τους να εξυπηρετήσουν τους πολίτες τους και να αντιμετωπίσουν τις πολλαπλές κρίσεις – από την κλιματική αλλαγή έως τις αφόρητες ανισότητες και τις μεγάλες παγκόσμιες συγκρούσεις – που απειλούν το μέλλον μας.
Οι συνέπειες φαίνονται πλέον στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο πρώην πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει καλές πιθανότητες να κερδίσει τις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου. Ομοίως, μια ακροδεξιά κυβέρνηση θα μπορούσε να αναλάβει την εξουσία στη Γαλλία μετά τις επερχόμενες πρόωρες εκλογές . Για να αποτρέψουμε επικίνδυνες λαϊκιστικές πολιτικές που εκμεταλλεύονται την οργή των ψηφοφόρων και για να αποτρέψουμε μεγάλες ζημιές στην ανθρωπότητα και τον πλανήτη, πρέπει να αντιμετωπίσουμε επειγόντως τις βαθύτερες αιτίες της δυσαρέσκειας των ανθρώπων.
Έχοντας κατά νου αυτή την επιτακτική ανάγκη, πολλοί κορυφαίοι οικονομολόγοι και επαγγελματίες συγκεντρώθηκαν στο Βερολίνο στα τέλη Μαΐου για μια σύνοδο κορυφής που διοργάνωσε το Forum New Economy. Η σύνοδος κορυφής « Winning Back the People » οδήγησε σε κάτι που μοιάζει με μια νέα αντίληψη που μπορεί να αντικαταστήσει τη φιλελεύθερη για την αγορά « Συναίνεση της Ουάσιγκτον », η οποία για τέσσερις δεκαετίες τόνιζε την υπεροχή του ελεύθερου εμπορίου και των ροών κεφαλαίων, της απορρύθμισης, των ιδιωτικοποιήσεων και άλλων υπέρ της αγοράς.
Η Διακήρυξη του Βερολίνου που δημοσιεύτηκε στο τέλος της συγκέντρωσης έχει έκτοτε υπογραφεί από δεκάδες κορυφαίους μελετητές, όπως ο νομπελίστας Angus Deaton , η Mariana Mazzucato και ο Olivier Blanchard , καθώς και οι Thomas Piketty , Isabella Weber , Branko Milanovic και πολλοί άλλοι.
Η συναίνεση της Ουάσιγκτον έχει κλονιστεί εδώ και αρκετό καιρό, λόγω άφθονων ερευνών που τεκμηριώνουν την αυξανόμενη ανισότητα εισοδήματος και πλούτου και τις αιτίες της, καθώς και επαναξιολογήσεις του ρόλου της βιομηχανικής πολιτικής και των στρατηγικών για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Οι πρόσφατες κρίσεις, για να μην αναφέρουμε τον κίνδυνο να χαθεί ο αγώνας για την ίδια τη φιλελεύθερη δημοκρατία, έχουν καταλύσει μια προσπάθεια να μετατραπεί όλη αυτή η έρευνα σε ένα νέο κοινό πλαίσιο πολιτικών για την ανάκτηση των πολιτών.
Η Διακήρυξη του Βερολίνου τονίζει ευρέως διαδεδομένες ενδείξεις ότι η δυσπιστία των ανθρώπων οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην κοινή εμπειρία μιας πραγματικής ή αντιληπτής απώλειας του ελέγχου των ιδίων κεφαλαίων και της τροχιάς των κοινωνικών αλλαγών. Αυτή η αίσθηση αδυναμίας έχει πυροδοτηθεί από κραδασμούς που προέρχονται από την παγκοσμιοποίηση και τις τεχνολογικές αλλαγές, που ενισχύονται από την κλιματική αλλαγή, την τεχνητή νοημοσύνη, το πρόσφατο σοκ πληθωρισμού και τη λιτότητα.
Αυτή η διάγνωση οδηγεί λογικά σε ένα εξίσου σαφές συμπέρασμα. Για να κερδίσουμε ξανά την εμπιστοσύνη των ανθρώπων απαιτούνται πολιτικές που αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη στην ικανότητά τους –και των κυβερνήσεών τους– να ανταποκρίνονται αποτελεσματικά στα πραγματικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν. Αυτό σημαίνει εστίαση πολιτικών στη δημιουργία κοινής ευημερίας και καλών θέσεων εργασίας, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών που αντιμετωπίζουν προληπτικά τις επικείμενες περιφερειακές αναταραχές υποστηρίζοντας νέες βιομηχανίες και κατευθύνοντας την καινοτομία προς τη δημιουργία πλούτου για τους πολλούς.
Υπάρχει εξίσου ισχυρή υποστήριξη για το σχεδιασμό μιας πιο υγιούς μορφής παγκοσμιοποίησης, για τον συντονισμό των πολιτικών για το κλίμα και για την παροχή εθνικού ελέγχου σε κρίσιμα στρατηγικά συμφέροντα. Βάση αυτών των προτεραιοτήτων είναι η ευρεία συμφωνία ότι οι ανισότητες εισοδήματος και πλούτου πρέπει να περιοριστούν.
Ως μέρος μιας νέας συναίνεσης, οι πολιτικές για το κλίμα θα πρέπει να συνδυάζουν λογικές τιμές άνθρακα με ισχυρά θετικά κίνητρα και φιλόδοξες επενδύσεις σε υποδομές. Και υπάρχει ευρεία αποδοχή της ανάγκης για τις αναπτυσσόμενες χώρες να αποκτήσουν τους οικονομικούς και τεχνολογικούς πόρους που χρειάζονται για να ξεκινήσουν την κλιματική μετάβαση. Εν ολίγοις, υπάρχει μια νέα κοινή λογική ότι πρέπει να δημιουργηθεί μια νέα ισορροπία μεταξύ των αγορών και της συλλογικής δράσης.
Η συμφωνία σε όλα αυτά μάλλον δεν θα ήταν δυνατή πριν από πέντε χρόνια. Ο μεγάλος αριθμός των υπογραφόντων και η ποικιλομορφία των προοπτικών που αντιπροσωπεύουν, αντικατοπτρίζει πόσο έχει αλλάξει η συζήτηση με τη συσσώρευση ολοένα και περισσότερων εμπειρικών στοιχείων.
Οι υπογράφοντες τη Διακήρυξη του Βερολίνου δεν προσποιούνται ότι έχουν όλες τις απαντήσεις. Αντίθετα, ο σκοπός της Διακήρυξης είναι να προσφέρει μια δήλωση αρχών που προφανώς διαφέρουν από την προηγούμενη ορθοδοξία και να δημιουργήσει μια εντολή για την τελειοποίηση των πολιτικών εννοιών στην πράξη. Ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται η σωστή βιομηχανική πολιτική πρέπει να καθοριστεί σε εθνικό πλαίσιο, καθώς και σε μια διεθνή προσπάθεια συνεργασίας. Το ίδιο ισχύει και για το πώς οι κυβερνήσεις μπορούν να κινητοποιήσουν καλύτερα τη φιλική προς το κλίμα συμπεριφορά. Το πώς να αναδιαμορφωθεί η παγκοσμιοποίηση ή να μειωθεί αποτελεσματικότερα η οικονομική ανισότητα παραμένουν επίσης ανοιχτά ερωτήματα.
Ωστόσο, η επίτευξη συναίνεσης σχετικά με τις αρχές που πρέπει να καθοδηγούν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής είναι εξαιρετικά σημαντική. Η αναγνώριση ότι οι αγορές από μόνες τους ούτε θα σταματήσουν την κλιματική αλλαγή ούτε θα οδηγήσουν σε λιγότερο άνιση κατανομή του πλούτου είναι μόνο ένα βήμα προς τη χάραξη βέλτιστων στρατηγικών που μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τις πραγματικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε. Έχει ήδη σημειωθεί μεγάλη πρόοδος σε αυτό το μέτωπο.
Αντιμετωπίζουμε τώρα μια επιλογή μεταξύ μιας προστατευτικής λαϊκιστικής αντίδρασης, με όλη τη σύγκρουση που αυτό συνεπάγεται, και μιας νέας σειράς πολιτικών που ανταποκρίνονται στις ανησυχίες των ανθρώπων. Για να προλάβουμε τους λαϊκιστές, χρειαζόμαστε μια νέα πολιτική συναίνεση που θα επικεντρώνεται στα αίτια της δυσπιστίας των πολιτών και όχι στα συμπτώματα.
Απαιτείται μια συντονισμένη προσπάθεια για να επαναφέρουμε τους πολίτες και τις κυβερνήσεις τους στη θέση του οδηγού και να προωθήσουμε την ευημερία των πολλών για να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη στην ικανότητα των κοινωνιών μας να ξεπερνούν τις κρίσεις και να εξασφαλίσουν ένα καλύτερο μέλλον. Για να ξανακερδίσουμε τον λαό δεν χρειάζεται τίποτα περισσότερο – και τίποτα λιγότερο – από μια ατζέντα για τους ανθρώπους.
Η Διακήρυξη του Βερολίνου έχει επίσης υπογραφεί από τους Adam Tooze, Gabriel Zucman, Jens Südekum, Mark Blyth, Catherine Fieschi, Xavier Ragot, Daniela Schwarzer, Robert Johnson, Dalia Marin, Jean Pisani-Ferry, Barry Eichengreen, Laurence Tubiana, Pascal Lamy, Ann. Pettifor, Maja Göpel, Stormy-Annika Mildner, Francesca Bria, Katharina Pistor και περίπου 50 άλλοι ερευνητές και επαγγελματίες.
Dani Rodrik, Professor of International Political Economy at Harvard Kennedy School, is President of the International Economic Association and the author of Straight Talk on Trade: Ideas for a Sane World Economy (Princeton University Press, 2017).
Laura Tyson, a former chair of the President’s Council of Economic Advisers during the Clinton administration, is a professor at the Haas School of Business at the University of California, Berkeley, and a member of the Board of Advisers at Angeleno Group.
Thomas Fricke is Director of Forum for a New Economy.