Οι αντίρροπες δυνάμεις που αναδιαμορφώνουν την παγκόσμια χρηματοπιστωτική αγορά – Mohamed A. El-Erian 

Ο χρηματοπιστωτικός κλάδος δέχεται πιέσεις από δύο ισχυρές δυνάμεις: η χρηματοοικονομική τεχνολογία, που αναπτύσσεται από τη βάση προς την κορυφή, επιτρέπει την απρόσκοπτη ενοποίηση, ενώ η γεωοικονομική πολιτική των κρατών, από την κορυφή προς τη βάση, προωθεί τον κατακερματισμό. Τόσο για τη συμβατική αντίληψη ότι ο χρηματοπιστωτικός τομέας θα γίνεται απλώς ολοένα πιο ομαλός, φθηνότερος και πιο παγκοσμιοποιημένος.

Δύο μακροχρόνιες τάσεις θα διαμορφώσουν τον χρηματοπιστωτικό τομέα τα επόμενα χρόνια: η μία αναπτύσσεται από τη βάση προς την κορυφή, τροφοδοτούμενη από μετασχηματιστικές τεχνολογικές καινοτομίες, και η άλλη από την κορυφή προς τη βάση, υπό την επίδραση γεωοικονομικών παραγόντων. Η διαχείριση καθεμιάς θα απαιτήσει σημαντικές προσαρμογές από τις χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις και τις ρυθμιστικές αρχές τους — ένα έργο που περιπλέκεται από το γεγονός ότι οι δύο τάσεις κινούνται σε αντίθετες κατευθύνσεις και η τελική τους έκβαση παραμένει αβέβαιη.

Από την οπτική της δυναμικής που αναπτύσσεται από τη βάση, η τεχνητή νοημοσύνη, οι αλυσίδες συστοιχιών (blockchains) και η μετατροπή περιουσιακών στοιχείων σε ψηφιακές μάρκες (tokenization) έχουν τη δυνατότητα να καταστήσουν τις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές ταχύτερες και φθηνότερες, αποφέροντας κέρδη παραγωγικότητας σε ολόκληρη την οικονομία. Όμως αυτή η προοπτική συνοδεύεται και από δυνητικούς κινδύνους, μεταξύ των οποίων η απώλεια θέσεων εργασίας εξαιτίας της τεχνολογίας και το κυβερνοέγκλημα.

Στη θετική πλευρά του ισοζυγίου, δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια αρχιτεκτονική πληρωμών που, μέσα στην επόμενη πενταετία, θα λειτουργεί πάνω σε πολύ πιο ευέλικτες και οικονομικά αποδοτικές υποδομές. Καθώς οι λειτουργικές τριβές θα περιορίζονται και οι συναλλαγές θα γίνονται σχεδόν στιγμιαίες, τα παλαιά συστήματα θα παραχωρούν ολοένα περισσότερο τη θέση τους σε συστήματα που βασίζονται σε καλύτερες τεχνολογίες και πιο καινοτόμα προϊόντα. Και καθώς οι κίνδυνοι αντισυμβαλλομένου θα μειώνονται, η αποτελεσματικότητα θα βελτιώνεται.

Αυτά τα νέα μέσα θα αποκτήσουν εξέχουσα θέση τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα, με τη μορφή νέων ψηφιακών νομισμάτων κεντρικών τραπεζών και stablecoins, αντίστοιχα. Δεν θα ενισχύσουν μόνο την αποτελεσματικότητα των συναλλαγών, αλλά θα προσελκύσουν και ένα ευρύτερο φάσμα χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, συμπεριλαμβανομένων φορέων εκτός του τραπεζικού συστήματος. Θα αναδυθεί ένα νέο οικοσύστημα για την εξυπηρέτηση επενδυτών που χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη όχι μόνο για να βελτιώνουν την πιστωτική ανάλυση και την επιλογή τίτλων, αλλά και για να καθοδηγούν την κατανομή των επενδύσεών τους και τη διαχείριση κινδύνων.

Ωστόσο, αυτή η ουσιαστική διαδικασία μετασχηματισμού από τη βάση δεν στερείται κινδύνων. Όσα προσφέρει η τεχνολογική καινοτομία σε αποτελεσματικότητα μπορεί γρήγορα να τα υπονομεύσει δημιουργώντας νέες ευπάθειες: από τη διευκόλυνση πιο εξελιγμένων κυβερνοεπιθέσεων μέχρι την εισαγωγή συστημικών λειτουργικών αδυναμιών. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα εάν οι επιχειρήσεις και οι ρυθμιστικές αρχές δεν προσαρμοστούν, αναθεωρώντας τις διαδικασίες εργασίας, εξασφαλίζοντας την απαραίτητη τεχνογνωσία και ενισχύοντας τη διακυβέρνησή τους ώστε να συμβαδίζουν με οργανισμούς που έχουν εξαρχής σχεδιαστεί γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη.

Αυτές οι λειτουργικές προκλήσεις θα ενταθούν εξαιτίας μακροχρόνιων δυνάμεων που δρουν από την κορυφή προς τη βάση και ήδη ωθούν τον χρηματοπιστωτικό τομέα προς τον κατακερματισμό, τις μεγαλύτερες τριβές και τον διαχωρισμό σε εθνικά στεγανά. Στον κόσμο της γεωοικονομίας, οι βραχυπρόθεσμες ανάγκες της εσωτερικής πολιτικής, οι επιταγές της εθνικής ασφάλειας και οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί καθορίζουν ολοένα περισσότερο τα χρηματοπιστωτικά αποτελέσματα και τις πολιτικές. Τα εργαλεία αυτής της πρακτικής περιλαμβάνουν τη μετατροπή των συστημάτων πληρωμών σε όπλα, τις επενδυτικές κυρώσεις, τις παρεμβατικές βιομηχανικές πολιτικές και τις άμεσες παρεμβάσεις στη διαμόρφωση των τιμών στις αγορές — όλα αυτά συμβάλλουν στον κατακερματισμό της πολυμερούς οικονομικής τάξης.

Αντί να καθορίζονται πρωτίστως από τις αποδόσεις σε σχέση με τον αναλαμβανόμενο κίνδυνο, οι ροές κεφαλαίων και η τιμολόγηση των περιουσιακών στοιχείων θα αντανακλούν ολοένα περισσότερο κρατικές επιδοτήσεις, περιορισμούς στην κίνηση κεφαλαίων, άτυπες κυβερνητικές πιέσεις και στρατηγικά κατευθυνόμενες επενδύσεις. Οι κυβερνήσεις θα μπαίνουν όλο και περισσότερο στον πειρασμό όχι μόνο να χρησιμοποιούν τη χρηματοδότηση ως εργαλείο της εγχώριας βιομηχανικής στρατηγικής τους, αλλά και να παρεμβαίνουν στη διαμόρφωση των τιμών στις αγορές — κάτι που το σημερινό αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών έχει ήδη επιχειρήσει να κάνει με τις αποδόσεις των αμερικανικών ομολόγων και το ιαπωνικό γεν.

Στο διεθνές πεδίο, ο χρηματοπιστωτικός τομέας θα βρεθεί αντιμέτωπος με περισσότερες παρεμβάσεις του είδους που έχουμε ήδη δει από τις ΗΠΑ, οι οποίες χρησιμοποιούν δασμούς και επενδυτικές κυρώσεις για να ασκήσουν πίεση τόσο σε συμμάχους όσο και σε αντιπάλους. Και σε περιπτώσεις σύγκρουσης, είναι πιθανό να δούμε περισσότερες στρατηγικές όπως η «Economic Fury» («Οικονομική Οργή»), η συνεχιζόμενη εκστρατεία κυρώσεων των ΗΠΑ με στόχο να στραγγαλίσουν την ιρανική οικονομία. Στο μέλλον, η Αμερική θα είναι ακόμη λιγότερο διστακτική στην επιβολή δευτερογενών κυρώσεων σε χώρες ή εταιρείες που διευκολύνουν το εμπόριο και τις πληρωμές με όσους αντιτίθεται.

Έχοντας ανακαλύψει την ισχύ της χρηματοδότησης ως όπλου, και άλλες κυβερνήσεις μεγάλων ανεπτυγμένων οικονομιών ενδέχεται να μπουν στον πειρασμό να χρησιμοποιήσουν τα χρηματοπιστωτικά δίκτυα ως εργαλεία άσκησης οικονομικής κρατικής ισχύος. Ως απάντηση, οι οικονομίες που γίνονται στόχος τέτοιων μέτρων, καθώς και όσες δεν είναι ευθυγραμμισμένες με κάποιο μπλοκ, θα εντείνουν τις προσπάθειές τους να δημιουργήσουν εναλλακτικές επιλογές, όπως μηχανισμούς πληρωμών που δεν έχουν ως επίκεντρο τη Δύση, παγιώνοντας τον κατακερματισμό της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής.

Η δυναμική του κρατικού χρέους θα αποτελέσει επίσης μεγαλύτερη πηγή διαρθρωτικής αβεβαιότητας. Καθώς ήδη αντιμετωπίζουν αυξημένη πιθανότητα άμεσων κυβερνητικών παρεμβάσεων που αποσκοπούν στον έλεγχο του κόστους δανεισμού μέσω τεχνητής συμπίεσης των αποδόσεων, οι αγορές θα δυσκολεύονται περισσότερο να χρησιμοποιήσουν τον μηχανισμό των τιμών για την αποτελεσματική κατανομή των πόρων. Ταυτόχρονα, τα επίπεδα δημόσιου χρέους που καταρρίπτουν ρεκόρ και οι σημαντικές νέες εκδόσεις ομολόγων από μεγάλες οικονομίες θα δοκιμάσουν την ικανότητα της αγοράς να απορροφήσει την προσφορά, τροφοδοτώντας διαρθρωτική μεταβλητότητα στις αποδόσεις και αυξάνοντας τον κίνδυνο ορισμένες κυβερνήσεις να αμφισβητήσουν την ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών τους.

Τα μεγάλα αναπάντητα ερωτήματα είναι εάν, πώς και πότε αυτές οι δύο αντίρροπες δυνάμεις θα συγκρουστούν. Αξίζει να σημειωθεί ότι αποτελούν μέρος του ίδιου συναρπαστικού παραδόξου: η διεκπεραίωση των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών θα γίνει ταχύτερη και εξυπνότερη από ποτέ, κι όμως η διασυνοριακή κινητικότητα κεφαλαίων και η αποτελεσματική κατανομή των εγχώριων πόρων θα περιορίζονται πολύ περισσότερο. Ενώ αυτόνομοι παράγοντες βασισμένοι στην τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούν να αναπροσαρμόζουν χαρτοφυλάκια δισεκατομμυρίων δολαρίων σε χιλιοστά του δευτερολέπτου και τα stablecoins ενδέχεται να επιτρέπουν τον άμεσο διακανονισμό διασυνοριακών μεταφορών με ένα μικρό κλάσμα του σημερινού κόστους, αυτή η αποτελεσματικότητα σε μικροοικονομικό επίπεδο θα κινείται αντίθετα προς την κατεύθυνση των κυβερνητικών πολιτικών, ιδίως στο διεθνές πεδίο.

Με δεδομένες αυτές τις ανταγωνιστικές δυνάμεις, δεν πρέπει να υποτιμώνται οι διαρθρωτικές και μακροχρόνιες προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο χρηματοπιστωτικός τομέας. Παρά τις δυνατότητες των ψηφιακών τεχνολογιών να απελευθερώσουν νέα οφέλη αποτελεσματικότητας, οι εταιρείες θα βρεθούν αντιμέτωπες με αβεβαιότητες τόσο στο εσωτερικό — από τις κυβερνητικές παρεμβάσεις στις αγορές και τη βιομηχανική πολιτική — όσο και διεθνώς — από ξένες κυβερνοεπιθέσεις και άλλες απειλές. Όσες δραστηριοποιούνται διασυνοριακά θα πρέπει να συνυπολογίζουν τη μετατροπή της χρηματοδότησης σε όπλο, η οποία θα επιδιώκει να επιβραδύνει ορισμένες κεφαλαιακές ροές και να αποκλείσει εντελώς άλλες. Η μεταφορά κεφαλαίων μεταξύ γεωπολιτικών μπλοκ ενδέχεται να γίνει βραδύτερη, πιο επικίνδυνη και περισσότερο εξαρτημένη από ελέγχους εθνικής ασφάλειας, κανονιστικές απαιτήσεις συμμόρφωσης και κατακερματισμένα δίκτυα εκκαθάρισης.

Με απλά λόγια, γινόμαστε μάρτυρες της επιτάχυνσης δύο ισχυρών δυνάμεων που κινούνται, όμως, σε αντίθετες κατευθύνσεις: η χρηματοοικονομική τεχνολογία, από τη βάση προς την κορυφή, καθιστά δυνατή την απρόσκοπτη ενοποίηση, ενώ η γεωοικονομική άσκηση κρατικής ισχύος, από την κορυφή προς τη βάση, προωθεί τον κατακερματισμό. Αυτός ο νέος κόσμος διαψεύδει τη συμβατική αντίληψη ότι ο χρηματοπιστωτικός τομέας οπωσδήποτε θα γίνεται με τον χρόνο πιο ομαλός, φθηνότερος και περισσότερο παγκοσμιοποιημένος. Ένα τέτοιο αποτέλεσμα είναι δυνατό, αλλά όχι χωρίς προκλήσεις. Η πλοήγηση σε ένα οικοσύστημα που χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα από δυνάμεις που ενισχύουν την αποτελεσματικότητα, από κατακερματισμό και από κρατικές παρεμβάσεις θα αποτελέσει μία από τις καθοριστικές προκλήσεις της επόμενης πενταετίας.

Δεν είναι σαφές πού θα καταλήξουμε. Δεν υπάρχει, όμως, καμία αμφιβολία ότι οι επενδυτές και οι ρυθμιστικές αρχές πρέπει να προετοιμαστούν για υψηλότερη μεταβλητότητα, μεγαλύτερη απόκλιση στις επιδόσεις και βαθύτερες διαρθρωτικές αβεβαιότητες.