Η αντίδραση κατά της παγκοσμιοποίησης, η αργή κατάρρευση του Συναινέσματος της Ουάσιγκτον και η ραγδαία άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης τροφοδοτούν μια αστάθεια που, αν δεν αντιμετωπιστεί, θα οδηγήσει σε χαμηλότερη ανάπτυξη, υψηλότερο πληθωρισμό και βαθύτερη ανισότητα. Για να επιστρέψει η οικονομία σε ορθή τροχιά απαιτείται, πρωτίστως, η εγκατάλειψη της πίστης μας σε ξεπερασμένες ιδέες.
ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ — Μια δυσάρεστη πραγματικότητα καθίσταται ολοένα και πιο δύσκολο να αγνοηθεί. Η παγκόσμια οικονομία διανύει μια περίοδο «συχνότερων και βίαιων κλυδωνισμών», όπως χαρακτηριστικά τη θέτει ο νομπελίστας οικονομολόγος Μάικλ Σπενς. Αντί για απομονωμένες και παροδικές διαταραχές, βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια διαρθρωτική στροφή προς ανησυχητική αστάθεια, εμβαθυνόμενο κατακερματισμό και ευρύτερη απόκλιση αποτελεσμάτων για χώρες, επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Ο παλιός κόσμος έχει παρέλθει, και σχεδόν όλοι κινδυνεύουν να βγουν χαμένοι στον νέο. Το ερώτημα είναι σε ποιον βαθμό — και τι πρέπει να πράξουμε.
Ο πόλεμος στο Ιράν, που εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, ενσαρκώνει αυτή τη νέα πραγματικότητα. Παρά το γεγονός ότι οι τοπικές, περιφερειακές και παγκόσμιες ζημίες συνεχώς επιδεινώνονται, η εισαγωγή ενός ανθεκτικού μηχανισμού αποκλιμάκωσης έχει αποδειχθεί εξαιρετικά δύσκολη. Ως εκ τούτου, η οικονομική ζημία εξελίσσεται και εμβαθύνεται: οι πρώτες επιπτώσεις στις τιμές ενέργειας και στα επιτόκια επιτείνουν τον πληθωρισμό και αυξάνουν τον κίνδυνο χαμηλότερης ανάπτυξης και χρηματοπιστωτικής αστάθειας.
«Η παγκόσμια ορχήστρα παίζει από διαφορετικές παρτιτούρες, χωρίς μαέστρο. Το αποτέλεσμα είναι εξίσου αποσταθεροποιητικό όσο και κακόφωνο.»
Το φαινόμενο αυτό δεν είναι καινούργιο. Παρόμοιος μηχανισμός αποκλιμάκωσης έχει αποδειχθεί εξίσου ανέφικτος στον πόλεμο της Ουκρανίας, ενώ τις ίδιες δυναμικές έχουμε παρακολουθήσει και σε στενότερες οικονομικές και χρηματοοικονομικές σφαίρες — από την εξοπλοποίηση δασμών και επενδυτικών κυρώσεων έως τον κατακερματισμό των αλυσίδων εφοδιασμού. Είναι δελεαστικό να αντιμετωπίζουμε κάθε ένα από αυτά ως αυτόνομο επεισόδιο — και πολλοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής και επενδυτές το κάνουν ακριβώς αυτό. Πρόκειται για λάθος.
Αντί να αποτελούν μεμονωμένα γεγονότα, η τρέχουσα αστάθεια είναι το προβλέψιμο αποτέλεσμα της κατάρρευσης τριών προηγουμένως κυρίαρχων αφηγημάτων, χωρίς κανένα ενοποιητικό να πάρει τη θέση τους.
Τρία αφηγήματα που κατέρρευσαν
Το πρώτο είναι η παγκοσμιοποίηση. Πέρασαν οι εποχές κατά τις οποίες η ολοένα βαθύτερη οικονομική ολοκλήρωση θεωρούνταν σταθεροποιητική δύναμη. Η υπόσχεση ότι η αλληλεξάρτηση θα μείωνε τον κίνδυνο σύγκρουσης αντικαταστάθηκε από την οπλοποίηση του εμπορίου και των χρηματοοικονομικών ροών, και από την εκμετάλλευση στρατηγικών σημείων πνιγμού. Επειδή ο κόσμος απέτυχε εγκαίρως να αντιμετωπίσει τις αρνητικές κατανεμητικές επιπτώσεις της παγκοσμιοποίησης, η απαραίτητη τριάδα — σεβασμός σε διεθνή πρότυπα, αποτελεσματικοί πολυμερείς θεσμοί και κράτος δικαίου — αποδομείται πλέον υπέρ του μονομερισμού, του κατακερματισμού και της ατιμωρησίας.
Το δεύτερο αφήγημα-άγκυρα είναι η συναίνεση της Ουάσιγκτον. Η πεποίθηση ότι η ελευθερίωση των αγορών, η απορρύθμιση, η δημοσιονομική υπευθυνότητα και η ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών αποτελούν το κλειδί για την ευημερία σε εθνικό επίπεδο πεθαίνει αργά τα τελευταία χρόνια. Ειρωνικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες οδήγησαν αυτή την ανατροπή στο εσωτερικό τους — αν και είχαν αφιερώσει τρεις δεκαετίες στην προώθησή της για τον υπόλοιπο κόσμο.
Υπάρχει και η τεχνητή νοημοσύνη, η οποία είναι έτοιμη να ανατρέψει τις παραδοχές που επί μακρόν υποστήριζαν τα επιχειρηματικά μοντέλα και τις αγορές εργασίας. Ενώ η ΤΝ διαθέτει τεράστιο μετασχηματιστικό δυναμικό ως τεχνολογία γενικής χρήσης — ιδίως για την παραγωγικότητα —, απαιτούνται επειγόντως νέα πλαίσια που να καθοδηγούν την υιοθέτησή της. Διαφορετικά, οι διαταραχές κινδυνεύουν να ξεπεράσουν την ικανότητα των κοινωνιών να προσαρμοστούν.
Η απώλεια και των τριών αφηγημάτων-αγκύρων — παγκοσμιοποίηση, Συναίνεσμα Ουάσιγκτον, ΤΝ — έχει γεννήσει κουλτούρα δυσπιστίας, σκέψης μηδενικού αθροίσματος και βραχυπρόθεσμης λήψης αποφάσεων. Ο διαρκής συντονισμός έχει καταστεί αδύνατος.
Η απώλεια αυτών των τριών αγκύρων έχει γεννήσει μια κουλτούρα δυσπιστίας, σκέψης μηδενικού αθροίσματος και βραχυπρόθεσμης λήψης αποφάσεων, που γκρεμίζει το παλιό χωρίς να έχει έτοιμα υποκατάστατα. Καθώς η καχυποψία εκτοπίζει τη δέσμευση, η αναζήτηση δαπανηρής αυτάρκειας εκτοπίζει τη συλλογική ασφάλεια, και ο διαρκής συντονισμός καθίσταται αδύνατος. Η παγκόσμια ορχήστρα παίζει από διαφορετικές παρτιτούρες, χωρίς μαέστρο. Το αποτέλεσμα είναι εξίσου αποσταθεροποιητικό όσο και κακόφωνο.
Ο άτακτος κατακερματισμός θα οδηγήσει σε χαμηλότερη ανάπτυξη, υψηλότερο πληθωρισμό και μεγαλύτερη ανισότητα. Ωστόσο, δεν έχουν χαθεί όλα: η τροχιά αυτού του νέου κόσμου μπορεί ακόμη να αλλάξει θετική κατεύθυνση, εάν έχουμε το θάρρος και τη σοφία να εγκαταλείψουμε ξεπερασμένες νοοτροπίες και να οικοδομήσουμε μια νέα πενταμερή συναίνεση.
Πέντε πυλώνες μιας νέας συναίνεσης
Πρώτον, ήρθε η ώρα να υπερβούμε τη δίπολη αντίθεση «παγκοσμιοποίηση εναντίον προστατευτισμού». Οι κυβερνήσεις θα πρέπει να εξετάσουν αυτό που ο πρώην Βρετανός πρωθυπουργός Γκόρντον Μπράουν αποκαλεί «διαχειριζόμενη ελαφρά παγκοσμιοποίηση» — μια πραγματιστική προσέγγιση στο friendshoring και στην απομείωση κινδύνων, που εξασφαλίζει κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού και στρατηγικά σημεία χωρίς να εκφυλίζεται σε αντιπαραγωγικούς εμπορικούς πολέμους και άλλες πολιτικές του «ζητιανεύω τον γείτονα».
Δεύτερον, η βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη πρέπει να επιστρέψει στην κορυφή των εθνικών ατζέντων. Αυτό δεν σημαίνει ρίψη χρημάτων στην πλευρά της ζήτησης μέσω ακόμη περισσότερης δημοσιονομικής και νομισματικής τόνωσης. Ούτε σημαίνει κλοπή ανάπτυξης από άλλες οικονομίες — ή από το μέλλον. Σημαίνει εστίαση σε κέρδη παραγωγικότητας, βελτίωση υποδομών και μακροπρόθεσμες μεταβάσεις στην ενέργεια και πέρα από αυτήν.
Τρίτον, τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά χρειάζονται στήριξη. Όπως έχουν τα πράγματα, τα κοινωνικά δίχτυα ασφαλείας πολλών χωρών υστερούν σε αποτελεσματικότητα ή ωθούν ακούσια τις ευάλωτες ομάδες σε καθεστώς εξάρτησης από το κράτος — υπονομεύοντας τη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας —, αντί να παρέχουν τις απαραίτητες προστασίες και ευκαιρίες για ασφάλεια και ενδυνάμωση.
Τέταρτον, η πορεία της ΤΝ δεν μπορεί να αφεθεί στο αόρατο χέρι της αγοράς. Οι πολιτικές που διέπουν αυτή τη μετασχηματιστική καινοτομία πρέπει να κλίνουν υπέρ της ενίσχυσης — και όχι της υποκατάστασης — της εργασίας (επαύξηση αντί αυτοματισμού). Αυτό σημαίνει χρήση φορολογικών συστημάτων για αναπροσαρμογή κινήτρων, καθώς και επενδύσεις υψηλής αποδοτικότητας σε κοινωνικούς τομείς, όπως η υγεία και η εκπαίδευση, όπου η ΤΝ μπορεί να γεφυρώσει κενά στην παροχή υπηρεσιών. Σημαίνει επίσης παροχή κατευθύνσεων σε επιχειρήσεις που ενθαρρύνουν αναδιάρθρωση και ανανέωση υπέρ της εργασίας και της παραγωγικότητας — όχι απλώς άμεσες περικοπές κόστους μέσω μαζικής αντικατάστασης εργαζομένων. Και σημαίνει αναμόρφωση των δημόσιο-ιδιωτικών συμπράξεων ώστε να εξασφαλίζεται ευέλικτο και επαρκώς εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, με παράλληλη υποστήριξη μετάβασης για τα πιο ευάλωτα τμήματα του πληθυσμού.
Τέλος, για να διαφυλαχθούν οι διεθνείς θεσμοί, πρέπει να μεταρρυθμιστούν. Τα Ηνωμένα Έθνη, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Παγκόσμια Τράπεζα παραμένουν δέσμιοι ξεπερασμένων δομών και συστημάτων διακυβέρνησης. Χωρίς ένα πιο αντιπροσωπευτικό και ανταποκρινόμενο πολυμερές σύστημα, καταστάσεις που κάποτε θεωρούνταν αδιανόητες θα γίνονται ολοένα και πιο πιθανές, θέτοντας σε κίνδυνο την κοινή ευημερία μας στο μέλλον.
«Πρέπει να σταματήσουμε να νοσταλγούμε τον κόσμο του χθες, και να αρχίσουμε να προσαρμοζόμαστε στον κόσμο του σήμερα.»
Τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα δεν θα επιλυθούν από μόνα τους. Χωρίς όραμα και συντονισμένη δράση, η ανθεκτικότητά μας — ανθρώπινη, χρηματοοικονομική και θεσμική — θα συνεχίσει να διαβρώνεται, αφήνοντάς μας εκτεθειμένους σε συχνότερους και βίαιους κλυδωνισμούς. Πρέπει να σταματήσουμε να νοσταλγούμε τον κόσμο του χθες, και να αρχίσουμε να προσαρμοζόμαστε στον κόσμο του σήμερα — χτίζοντας τις άγκυρες και τη δυναμική που θα χρειαστούμε για να ευδοκιμήσουμε στον κόσμο του αύριο.